Nerwowe dziewięćdziesiąte

Esej Colina Jacobsona prowadzi nas przez dekady, które ukształtowały powojenną Wielką Brytanię i doprowadziły ją do tytułowych Nerwowych dziewięćdziesiątych — lat naznaczonych poczuciem nadchodzącej zmiany, pełnych społecznego rozedrgania.

To spojrzenie bardzo osobiste, zakorzenione we wspomnieniach, ale Colin, jako wieloletni fotoedytor wiodących brytyjskich tytułów, kreśli jednocześnie obraz pozwalający uchwycić szerszy kontekst historii: od wojennego dzieciństwa, przez powojenne wyzwania i kulturowe przełomy kolejnych dekad, po Wielką Brytanię Margaret Thatcher.

Wspomnienia te tworzą rodzaj pamięciowego tła dla fotografii Witolda Krassowskiego: obrazów, które nie tyle przedstawiają świat, lecz pozwalają poczuć jego temperaturę, napięcia i absurdy codzienności.**

***

Pamięć i fotografia są symbiotycznymi towarzyszkami podróży, w równym stopniu niewiarygodnymi. Przytoczmy od razu wszystkie truizmy: historię piszą zwycięzcy; każda pamięć jest wybiórcza i zawodna; fotografia to tylko moment wyrwany z nieskończonej liczby możliwych chwil; to, co widzi widz, i to, co zamierzał fotograf, może diametralnie się od siebie różnić, pamięć jest arbitralna – na jawie czy we śnie, mamy niewielką kontrolę nad dokładnością i prawdą tego, co wybieramy do zapamiętania.

Czy wyobraziłem sobie własną przeszłość? Czy odfiltrowałem tylko te rzeczy, które chciałem zapamiętać? I czy ostatecznie ma znaczenie, jeśli fantazje wyrastają z jakiegoś ziarenka prawdy? Prawdziwe czy fałszywe, wspomnienia stają się częścią naszej samoświadomości i tożsamości. Wszyscy stajemy się autorami historii własnego życia, wchłaniając wspomnienia po to, by złagodzić trudniejsze czasy i stworzyć kojące poczucie ciągłości oraz połączenia między dekadami, przez które przechodzimy.

Wojenne lata czterdzieste

Byłem dzieckiem wojny, urodzonym w 1941 roku w na wskroś wiejskim hrabstwie Dorset, na zachodzie Anglii. Moja matka uciekła tam przed koszmarem londyńskiego Blitzu. Mój ojciec był w tym czasie żołnierzem na wojnie. Jej myśli z tamtego czasu musiała zaprzątać bardzo konkretna troska o jego bezpieczeństwo, a w wymiarze bardziej filozoficznym pytanie, czy jej kraj zostanie wchłonięty przez Trzecią Rzeszę.

Kiedy o tym myślę, moje własne wspomnienia z tamtego czasu nie dotyczą bomb ani ponurych wojennych komunikatów BBC, lecz uporczywego plask-plask-plask: nieustannego odgłosu krów robiących placki na polach wokół naszego domu. W tak młodym wieku nie znałem jeszcze Marcela Prousta, ale do dziś, gdy czuję słodkawy, mdły zapach dzikiego kwiatu trybuli leśnej (Anthriscus sylvestris), natychmiast wraca do mnie wspomnienie naszego bezpiecznego, ustronnego życia na wsi.

Widzę te wczesne lata niczym film i często zastanawiam się, czy – korzystając z licencji artystycznej – nie dopisałem im scenariusza z perspektywy czasu.

Powojenny niedostatek

Moje doświadczenie lat pięćdziesiątych zdominowały oszczędność i poczucie nieustannego zimna. Niewiele domów miało centralne ogrzewanie. Ameryka przeżywała powojenny boom, napędzany ogromnymi zyskami ze sprzedaży broni i spłatami wojennych pożyczek. Wielka Brytania też wygrała wojnę, ale wszystkiego brakowało i wszystko było na kartki.

W połowie lat pięćdziesiątych wyjechałem do szkoły z internatem, gdzie było jeszcze zimniej niż w domu moich rodziców – prosto z lodówki trafiłem do bardzo drogiej zamrażarki. Byłem tam nieszczęśliwy: jako ktoś o częściowo żydowskim pochodzeniu w głęboko chrześcijańskim środowisku, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Poza tym stałem się czymś w rodzaju fotelowego socjalisty, skonfrontowanego z radosną, uprzywilejowaną atmosferą po tym, jak torysi w 1951 roku odsunęli od władzy przełomowy rząd Partii Pracy.

Podziwiałem styl Teddy Boys, choć nie ich przemoc, i z cichą satysfakcją sprawiłem sobie podobny zaczes oraz fryzurę typu duck’s arse, czyli „kaczy kuper”, w pobliskim, podejrzanie swobodnym Brighton. Moi szkolni koledzy przyjęli to śmiechem i wesołością, a potem niedowierzaniem, gdy powiedziałem im, że kosztowało mnie to siedem szylingów i sześć pensów. Mimo wszystko czułem, że odniosłem kulturowe zwycięstwo.

Dziwaczną obyczajowość tej szkoły podkreśliło wydarzenie, kiedy błyskotliwy, lecz niesforny starszy uczeń o nazwisku Gilkes został z niej usunięty. Wychowawca internatu, blady jak ściana, ogłosił, że Gilkes został wydalony za „palenie i rażącą niemoralność”. Zwróćcie uwagę na interesującą kolejność w hierarchii jego przewinień.

Swingujące lata sześćdziesiąte

Swingujące lata sześćdziesiąte nadeszły w chmurze tabloidowego oburzenia, połączonego z ledwie skrywaną urazą dorosłych, których formacyjne lata ugrzęzły w szarej, nudnej atmosferze lat pięćdziesiątych. Poeta Philip Larkin znakomicie uchwycił ducha tej dekady:

„Stosunek płciowy zrodził się jako idea
W roku tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym trzecim
(Dla mnie trochę za późno przyszła ta nadzieja) –
Między zdjęciem zakazu z Chatterley (takiej powieści)
A nagraniem przez Beatles pierwszego longplaya.”

[fragment z „Annus Mirabilis”, tłum. Stanisław Barańczak]

Mimo powszechnej dostępności pigułki antykoncepcyjnej, mnie – podobnie jak Larkina – ominął bachiczny świat wyczarowany przez media i podejrzewam, że dotyczyło to wielu moich rówieśników. Przyglądaliśmy się mu jak przez szybę akwarium: widzieliśmy dzikie ekscesy zespołów takich jak Rolling Stones i czuliśmy, że istnieje jakiś ekscytujący styl życia, do którego nie mamy dostępu. Poza tym wielu z nas było głęboko zaniepokojonych kryzysem kubańskim z 1962 roku i zastanawiało się, czy w ogóle uda nam się przeżyć własne wczesne lata dwudzieste.

Pierwsze mieszkanie w Londynie dzieliłem z przyjacielem z dzieciństwa i z uniwersytetu. Było to wilgotne, ponure lokum niedaleko stacji Paddington, ogrzewane nieregularnie przez śmiercionośny piec antracytowy, który nigdy nie przeszedłby żadnych z dzisiejszych kontroli bezpieczeństwa. Było jednak niezwykle tanie, wynajmowała je nam Komisja Kościelna. Ironia tego faktu nie uszła naszej uwadze, gdy odkryliśmy, że piętro wyżej działa burdel prowadzony przez niejaką Daisy.

Dekada Thatcher

W latach osiemdziesiątych, dekadzie Thatcher, polityka nabrała siły huraganu. Wielka Brytania dopiero zaczynała rozumieć, jak głęboka okaże się ideologiczna rewolucja, którą Thatcher uruchomiła.

Nie przyjąłem nadejścia Margaret Thatcher z entuzjazmem; między innymi dlatego, że przypominała mi najbardziej apodyktyczne dyrektorki szkół. Moje ówczesne życie – wycofanego ojca rodziny – uczyniło ze mnie zbulwersowanego, lecz bezsilnego obserwatora późniejszych burzliwych przemian społecznych i politycznych.

Brutalność i gorycz długiego strajku górników zatruły narodową atmosferę po względnym optymizmie lat sześćdziesiątych. Londyńska Metropolitan Police, bynajmniej niesłynąca z delikatności, została wysłana do Midlands i północnej Anglii, by spuścić strajkującym porządny łomot, co też uczyniła.

Klęska strajku miała fatalne następstwa: rząd Thatcher zamykał jedną gałąź przemysłu po drugiej, prowadząc do społecznej i ekonomicznej rozpaczy niewidzianej w Wielkiej Brytanii w takiej skali od czasów wojny.

Nerwowe dziewięćdziesiąte

Wielka Brytania końcówki lat osiemdziesiątych i lat dziewięćdziesiątych w ujęciu Krassowskiego to kraj rozedrgany i niespokojny. Ma się poczucie, że fotograf lubi przebywać wśród fotogenicznych Brytyjczyków, ale jednocześnie zdumiewa go, jak powoli ten kraj zabiera się do leczenia swoich nagromadzonych społecznych bolączek, nierówności i animozji. Czy Krassowski postawił sobie za cel uchwycenie tej społecznej i kulturowej neurozy po Thatcher, kiedy konsekwencje jej polityki spalonej ziemi zaczęły stawać się widoczne?

Kiedy patrzę na zdjęcia Krassowskiego z tego okresu, widzę społeczeństwo, które nie czuje się dobrze samo ze sobą; społeczeństwo, które czeka na Brexit, gotowe strzelić sobie w stopę.

Czy to tylko moja autobiograficzna projekcja, spojrzenie w przeszłość i dopisywanie znaczeń z mądrością poniewczasie? Czy Krassowski już wtedy wyczuł ten niepokój, czy dopiero dziś, patrząc na jego zdjęcia, dostrzegamy w nich napięcie, które ewidentnie kryło się w brytyjskim społeczeństwie i tylko czekało, by znaleźć się w kadrze?

Może dopiero podczas edycji zdjęć Krassowski uświadomił sobie, że ten sposób widzenia był w nich obecny od początku – czasem wyraźnie, czasem mniej wprost. Ale czy to ma jakiekolwiek znaczenie? Ostatecznie mamy tu niezwykle wymowny zbiór prac: spojrzenie jednego fotografa na obcy kraj, uchwycony w konkretnych momentach i sytuacjach.

Możemy oceniać, analizować i cieszyć się tymi obrazami po prostu jako obrazami, a potem zdecydować, że nadamy im znaczenie z własnej perspektywy, korzystając z naszych zasobów pamięci i własnego rozumienia tego, czym czasy te były dla nas.

Tekst: Colin Jacobson

Colin Jacobson – ceniony i wielokrotnie nagradzany angielski fotoedytor pracujący dla kilku brytyjskich tytułów, w tym The Observer Magazine, The Economist oraz uznanego Independent Magazine, który współtworzył od momentu jego powstania w 1988 roku. Czterokrotnie zasiadał w jury konkursu World Press Photo, w tym dwukrotnie jako jego przewodniczący. Był założycielem i redaktorem Reportage, kwartalnika poświęconego międzynarodowemu fotoreportażowi.